مدل مفهومی پژوهش

مدل مفهومی پژوهش

مدل مفهومی پژوهش ، مدل مفهومی (Conceptual model) بازنمایی یک سیستم با استفاده از عوامل تشکیل دهنده و الگوی روابط علی میان عوامل است. براساس مطالعه نظریه‌ها و تدوین چارچوب نظری پژوهش می‌توان مدل مفهومی را ترسیم کرد. برای ترسیم مدل (الگو) در مطالعاتی که جنبه کاربردی دارند معمولاً به ادبیات پژوهش اکتفا می‌شود. یعنی با استفاده از نظریه‌های موجود یک الگوی کلی ترسیم می‌شود. مطالعات بنیادی که با هدف مدلسازی انجام می‌شوند، این موضوع از اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در اینجا کوشش می‌شود تا با استفاده از انواع روش تحقیق کیفی ابتدا مقوله‌های زیربنایی مدل شناسایی شود و سپس روابط میان متغیرها تعیین و در نهایت اعتبارسنجی صورت گیرد.

در روش پژوهش علمی بحث مدل مفهومی در کانون توجه قرار دارد. اگر یک مطالعه کاربردی با تدوین فرضیه‌هایی انجام داده باشید هر فرضیه باید در مدل مفهومی قابل مشاهده باشد. بطور کلی مدل، به چارچوب و الگویی اتلاق می‌گردد که روابط بین متغیرها، مفاهیم و یا اجزاء یک سیستم را نشان می‌دهد. مدل به مخاطب برای فهمیدن، شبیه سازی و درک بهتر مفاهیم و موضوعات مورد نظر کمک می‌کند. طراحی یک الگو یا مدل با پرسش آغازین مساله آغاز می‌شود براساس هدف اصلی طراحی می‌شود. در این مقاله کوشش شده است تا روش طراحی مدل مفهومی پژوهش تشریح شود.

مدل مفهومی پژوهش
مدل مفهومی پژوهش – تزیسمی

فهرست مطالب

مدل مفهومی پژوهش چیست؟

مدل مفهومی تحقیق (Conceptual model of research) شاه مهره زنجیره تحقیق است. بیان مسئله نوشته می شود، پیشینه و سوابق ذکر می گردد. اهداف، سوالات و فرضیات را محقق می نویسد و متغیرها و خاصیت و جایگاه شان را ذکر می کند، اما این مدل مفهومی است که حرف آخر را می زند. در تحقیق می توان از انواع مدل های مفهومی طراحی کرد.

مراحل طراحی مدل مفهومی پژوهش

موضوع مناسب پژوهش مشخص شده باشد

نخستین مرحله برای انجام مدل مفهومی پژوهش این است که محقق با شناخت کامل از علایق، استعدادها، توانایی ها و امکانات پژوهشی خودش بتواند موضوع پژوهش را مشخص کند تا از این طریق بتواند درک کاملی از کاری که میخواهد انجام دهد پیدا نماید.

موضوعی که قرار است محقق مدل مفهومی پژوهش را برای آن طراحی کند باید موضوعی جدید، نو و بی تکرار باشد و همچنین ضرورت دارد تا شفاف و واضح بتواند موضوع مورد مطالعه پژوهش را بیان کند. از طرفی موضوع انتخابی باید از جنبه های کاربردی نیز برخوردار باشد.

برای پی بردن به جدید بودن موضوع مدل مفهومی پژوهش باید محقق در نمایه ها و پایگاه های جست و جوی منابع معتبر همچون؛ ساینس دایرکت، گوگل اسکولار، پایگاه جهاد دانشگاهی، پایگاه استنادی جهان علوم اسلام و… کلمات کلیدی مرتبط با موضوع انتخابی و اهداف تعیین شده محقق را به زبانهای فارسی و انگلیسی جست و جو نماید.

اگر مدل مفهومی پژوهش قرار است تا مختص موضوع پایان نامه دانشجو طراحی شود بهتر است تا دانشجو در چندین جلسه دفاع از پایان نامه و رساله مرتبط با گروه و رشته تحصیلی خودش شرکت نماید تا در ذهنش ایده های نو و جدید ایجاد شوند و یا با اساتید راهنما و مشاورین خودش نیز مشورت کند.

مسئله و مشکلات پژوهش مشخص و ریشه یابی شده باشند

برای ترسیم مدل مفهومی پژوهش باید مسئله و مشکلاتی که پیرامون موضوع انتخابی وجود دارند توسط محقق شناسایی شوند. بیان مسئله باید به طور واضح، شفاف و کامل بر اساس شواهد علمی و استدلال های منطقی بیان و شرح داده شوند تا مخاطب با مطالعه آن از تمام جنبه ها و ضرورتهای نیاز انجام پژوهش مطلع و توجیه شود.

در ترسیم چارچوب مدل مفهومی پژوهش لازم نیست تا قسمت بیان مسئله مطرح شود بلکه بیان مسئله تنها پیش نیاز ذهنی محقق برای شناخت موضوع و چگونگی طرح سوالات و اهداف آن می باشد.

مبانی و ادبیات نظری، پیشینه و مواد و روشهای پژوهش مشخص شده باشند

لازمه ترسیم مدل مفهومی پژوهش شناخت کامل از ادبیات و مبانی نظری پژوهش می باشد تا محقق بتواند با علم و شناخت کافی درک صحیحی از نظریه ها، مفاهیم، واژگان و اصطلاحات مطالعه پیدا نماید زیرا مطالعه بدون علم و شناخت اصلا میسر نیست و حتی امکان دارد با شکست مواجهه شود.

گردآوری ادبیات نظری و پیشینه تاریخی پژوهش نیز پیش نیاز مدل مفهومی پژوهش در نظر گرفته می شوند و از طریق جست و جوی کلمات کلیدی موضوع مورد مطالعه در پایگاه ها و نمایه های معتبر انجام می شود. محقق از طریق تهیه پیشینه پژوهش می تواند مواد، ابزارها و روشهای پژوهش را بشناسد و پی به روایی و پایایی آنها ببرد. این مطالب می توانند در انتخاب موضوع مناسب مطالعه نیز به محقق کمک کنند.

اهداف پژوهش تعیین شده باشند

در ترسیم مدل مفهومی پژوهش لازم است تا اهداف پژوهش مشخص شده باشند. در واقع اهداف پژوهش همان اهداف انجام نقشه و مدل مفهومی پژوهش هستند. در دو بعد اهداف اصلی و فرعی بیان می شوند. اهداف اصلی نشات گرفته از موضوع پژوهش است و اهداف فرعی زیرمجموعه اهداف اصلی مطرح می شوند.

فرضیات و پرسشهای پژوهش مشخص باشند

در مدل مفهومی پژوهش، لازم است تا فرضیات پژوهشی محقق در مورد موضوع مورد مطالعه تعیین شده باشند. فرضیات پژوهش شامل حدسها و گمانه زنیهایی هستند که محقق در ذهن خودش درمورد پژوهش می تواند ارائه دهد و باید با تکیه بر اعتماد به نفس خودش آنها را بازگو کند. فرضیات پژوهشی می تواند ذهنی و یا تجربی باشند. به دو صورت فرضیات اصلی و فرعی مطرح می شوند. فرضیات اصلی دربرگیرنده موضوع پژوهش هستند و فرضیات فرعی زیرمجموعه فرضیات اصلی در نظر گرفته می شوند. این فرضیات در قالب جملات خبری مطرح خواهند شد.

پرسشهایی که مدل مفهومی پژوهش بر مبنای آنها طراحی می شوند باید در قالب جملات پرسشی و سوالی متناسب با موضوع پژوهش و اهداف آن مطرح شوند.

متغیرهای پژوهش شناخته و تعیین شده باشند

در مدل مفهومی پژوهش متغیرهای پژوهش و انواع آنها مطرح می شوند. متغیرشناسی بخش مهمی از انجام یک پژوهش می باشد که بر اساس موضوع و اهداف مورد مطالعه و همچنین روش شناسی پژوهش تعیین خواهند شد.

در مدل مفهومی پژوهش می تواند بیش از یک متغیر وجود داشته باشد که لازم است تا محقق با مطالعه کتاب ها و منابع مطالعاتی روش تحقیق مختص با رشته تحصیلی خودش آنها را بشناسد.

نحوه گردآوری داده ها تعیین شوند

در مدل مفهومی پژوهش بیان چگونگی تهیه و گردآوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز به جهت تحقق اهداف پژوهش و همچنین ابزار مورد استفاده به این منظور، معرفی و شرح داده شوند.

نحوه نمونه گیری و جامعه آماری نیز مشخص شوند

در مدل مفهومی پژوهش تعیین جامعه آماری پژوهش و همچنین نحوه نمونه برداری از جامعه آماری بیان شوند تا خواننده بتواند با مطالعه آن از مکان و گستره مطالعه اطلاع پیدا نماید. حدود و اندازه و همچنین نحوه انتخاب جامعه آماری در هر پژوهش بر اساس روش شناسی آن متفاوت است.

نحوه تجزیه و تحلیل داده ها مشخص شوند

در مدل مفهومی پژوهش آنالیز و تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات مورد نیاز به جهت تحقق اهداف پژوهش باید بیان شوند تا مخاطب با مطالعه آن بتواند برای انجام تحقیقات آینده از آنها استفاده نماید. تجزیه و تحلیل داده های مطالعه بسته به روش شناسی پژوهش در هر مطالعه متفاوت است.

مدل مفهومی پژوهش چند مولفه باید داشته باشد؟

برای انتخاب مولفه‌ها باید به مسئله پژوهش توجه کنید نه هیچ چیز دیگری

نه الزاما. هر موضوع مولفه‌هایی دارد. مولفه‌ها و حتی بعد خاصی از موضوع براساس “مسئله پژوهش” انتخاب می‌شوند نه براساس هیچ ملاک دیگری مثلا اینکه “قبلا کسی این مولفه را بررسی نکرده من می‌خواهم بررسی کنم.”

اینطور فرض کنید که موضوع در واقع راه‌حلی است که می‌خواهید برای فهم و یا حل مستله پژوهشتان از آن استفاده کنید. با این دید شما باید به مسئله توجه کنید ببینید مسئله پژوهشتان چیست، براساس آن مولفه‌هایی را انتخاب و به عنوان مدل مفهومی پژوهشتان معرفی کنید که به فهم و یا حل آن مسئله کمک می‌کنند.

برای اینکار باید قابلیت‌ها و کارکردهای موضوع پژوهشتان را بشناسید. اگر نشناسید انتخابتان نادقیق می‌شود و موقع دفاع توجیه علمی ندارید + احتمالش زیاد است که کارتان گسترده شود چون در چنین شرایطی به احتمال زیاد همه مولفه‌ها را بررسی می‌کنید که سبب می‌شود چارچوب‌بندی پژوهش شما ول و نادقیق شود و عملا پژوهشتان حرف نویی برای گفتن نداشته باشد + خواننده را گیج کند!

پس برای انتخاب مولفه‌ها ببینید مسئله پژوهشتان چیست و کدام مولفه‌(ها) به فهم یا حل آن کمک می‌کنند. و برای اینکه انتخابتان درست و علمی انجام شود ببینید در مقالات مرتبط با موضوع پژوهشتان که در ژورنال‌های برتر بین‌المللی (نه نشریات فارسی یا حتی انگلیسی دمِ دستی) منتشر شده‌اند چه مولفه‌هایی را انتخاب کرده‌اند و چطور این انتخاب را در ارتباط با مسئله پژوهششان علمی توجیه کرده‌اند. از بهترین‌ها الگوبرداری کنید و متوجه می‌شوید انتخاب مولفه با چه دقتی انجام می‌دهند.

پیشینه به بررسی پژوهش‌های هم‌مسئله می‌پردازد نه هم‌موضوع

و پیشینه باید دربرگیرنده پژوهش‌هایی باشد که به مسئله‌ای مشابه مسئله پژوهش شما پرداخته‌اند نه موضوع مشابه. با این کار شما در واقع نشان می‌دهید چه کسانی، از چه رشته‌هایی و از منظر چه موضوع یا نظریه‌هایی به مسئله مشابه پرداخته‌اند و به این صورت خیلی قوی و مسلط ظاهر می‌شوید. البته برای نوشتن پیشینه نیاز نیست تک تک پژوهش‌ها به یک اندازه معرفی شوند. پژوهش‌هایی که بیرون رشته یا بیرون از موضوع پژوهش شما هستند را به صورت اجمالی معرفی می‌کنید مثلا در حد اینکه بگویید این مسئله از لنز رشته‌های … و … یا از منظر موضوع … و … هم بررسی شده و بلافاصله به مواردی که پیدا کردید یا به چند مورد از این پژوهش‌ها رفرنس دهید. و فقط پژوهش‌هایی را کامل معرفی بفرمایید که از لنز موضوع مدنظر شما به مسئله پرداخته‌اند.

مولفه‌ها باید در بخش مبانی نظری معرفی شوند نه در پیشینه

معرفی مولفه‌ها باید در بخش مبانی نظری انجام شود نه پیشینه. و باید به مولفه‌هایی بپردازید که برای پژوهشتان انتخاب کرده‌اید.

مدل مفهومی پژوهش
مدل مفهومی پژوهش – تزیسمی

پرسش و پاسخ

آیا الگو و مدل باهم تفاوت دارند؟

خیر، الگو ترجمه فارسی واژه Model است. متاسفانه بارها شنیده شده برخی اساتید تاکید دارند مدل و الگو باهم تفاوت دارند که این اشتباهی بزرگ است.

مدل مفهومی و چارچوب نظری چه تفاوتی دارند؟

چارچوب نظری پژوهش یک جمع‌بندی کلی از مرور ادبیات و نظریه‌های پژوهش است و در نهایت به مدل مفهومی ختم می‌شود. معتقدم که اساساً طرح این سوال غلط است و خط‌کشی دقیقی بین این دو وجود ندارد. در واقع براساس چارچوب نظری، مدل مفهومی طراحی می‌شود.

تفاوت مدل مفهومی و مدل تحلیلی چیست؟

این سوال نیز از اساس اشتباه است. اصطلاحی به نام مدل تحلیلی در روش تحقیق علمی وجود ندارد. متاسفانه برخی از اساتید داخلی این عنوان موهوم رو مطرح کرده و دانشجویان بسیاری با سردرگمی ار من خواسته‌اند کمک‌شان کنم. با اطمینان به شما می‌گویم اصلاطح مدل تحلیلی هیچ سند و مدرک معتبر علمی ندارد.

مقایسه مدل مفهومی آماری و مدل پویا

برای طراحی یک مدل مفهومی باید بین دو شیوه مدلسازی تفاوت قائل شویم:

. مدل‌های آماری
. مدل‌های پویا

دسته‌بندی‌های متعددی برای انواع مدل و مدلسازی وجود دارد. به شخصه اعتقادی به دسته‌بندی سخت و صفر و یکی معتقد نیستم زیرا علم سیال است و با مرزبندی منافات دارد. با این وجود برای درک بهتر باید بین علم آمار و روش‌های مدلسازی پویا تفاوت قائل شد.

مدل‌های آماری یک سویه هستند. یعنی با متغیر(های) مستقل شروع و به متغیر(های) وابسته ختم می‌شوند. در این میان ممکن است متغیر(های) میانجی و تعدیلگر نیز وجود داشته باشند. اما کلید اصلی آن است که حهت پیکان‌های مدل حالت بازگشتی ندارد. هرگونه حلقه و فلش برگشت خطا محسوب می‌شود. در روش‌های آماری باید براساس هر رابطه یک فرضیه تدوین و با آزمون فرض آماری آن را به بُته آزمایش قرار داد. بنابراین برای ترسیم مدل مفهومی آماری کافی است متغیرها شناسایی و روابط آنها تعیین گردد.

مدلسازی براساس پویایی سیستم روش دیگری است که از اساس با روش‌های آماری تفاوت دارد. هر چقدر آمارگر درصدد کاهش تعداد متغیرها و روابط میان آنها است مدل‌های پویا تمایل به افزایش تعداد متغیرها دارند. در یک سیستم پویا باید تمامی متغیرهای درون مرز بسته سیستم تعیین شوند. در ضمن اگر چنانچه حلقه بازخورد وجود نداشته مدل دیگر پویا نخواهد بود. یعنی در پویایی سیستم یک مدل وقتی پویا است که حلقه بازخورد حتما وجود داشته باشد.

خلاصه و جمع‌بندی

در پرتو چارچوب نظری انتخاب شده برای مطرح کردن مسئله تحقیق است که پرسش آغازی [سوال اصلی تحقیق] صورت قطعی و معنای دقیقش را پیدا خواهد کرد و همچنین مسیری که در آن پاسخی برایش جست وجو خواهد شد، مشخص می‌گردد. اگر پرسش آغازی از قبل به صورت دقیقی فرمول بندی نشده باشد، انتخاب چارچوب نظری فرصت نهایی برای فرمول بندی صحیح و دادن معنایی خاص و دقیق به آن است که ضمناً هدف غایی تحقیق را نیز مشخص می‌کند. می‌توان گفت که انتخاب یک چارچوب نظری برای بیان مساله تحقیق در عین حال عبارت است از تعریف دقیق موضوع تحقیق و انتخاب نگرشی برای بررسی این موضوع.

آنچه در اینجا اهمیت دارد، طرفداری از این یا آن مفهوم نظری نیست، بلکه نشان دادن مقتضیات انتخاب یک چارچوب نظری است و اینکه باید آن را حتماً با بصیرت تمام انتخاب کرد. تنها در این صورت است که محقق آمادگی گسستن از سوابق ذهنی، پی شداوری‌ها و توهمات روشن بینی را پیدا خواهد کرد. الگوهای تبیینی [چارچوب‌های نظری] علوم اجتماعی دیدگاه‌های گوناگونی را ارائه می‌دهند و هر یک از آنها بینش هایی را عرضه می‌دارند که دیدگاه‌های دیگر فاقد آنها هستند، اما [هر کدام از این الگو‌های تبیینی] جنبه هایی از زندگی اجتماعی را نادیده می‌گیرند. مدل‌های پویا برای رفع محدودیت‌های مدل‌های آماری ارائه شده‌اند. با این همه باید در نظر داشت بهترین روش برای مدلسازی وجود ندارد.

یک دیدگاه ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *