روش دلفی

روش دلفی

روش دلفی ، روش دلفی که در بسیاری از رشته‌های دانشگاهی رواج دارد، اولین بار در ایالات‌متحده و به‌منظور پیش‌بینی سناریوهای آینده طراحی شد. از این روش در جمع‌آوری نظرات درباره‌ی موضوعات خاص و یافتن توافق جمعی درباره‌ی موضوعات مورد اختلاف، استفاده می‌شود. روش دلفی علاوه بر اینکه یک روش آینده‌پژوهی است، یکی از پرکاربردترین روش‌های تحقیق کیفی نیز محسوب می‌شود. در این روش هیئت‌ پنل‌هایی از متخصصان تشکیل می‌شود. مبنای این روش، جمع‌آوری نظرات و رسیدن به اجماع گروهی بین شرکت‌کنندگان در پنل است. از آنجا که مشارکت‌کنندگان در موضوع مورد بحث، افرادی مطلع و خبره هستند، ایده‌هایی که در این روش جمع‌آوری می‌شوند بسیار سودمند خواهند بود. نتیجه اینکه روش دلفی مخصوصا در موضوعاتی که پژوهش اندکی بر روی آنها انجام شده یا مبهم و بحث برانگیزند، راهگشا خواهد بود. این مقاله شامل راهنمای گام‌به‌گام و عملی استفاده از روش دلفی در پژوهش است.

روش دلفی
روش دلفی – تزیسمی

فهرست مطالب

روش دلفی چیست؟

روش دلفی یکی از متدهای جمع آوری اطلاعات است. این روش حالتی پیش بینی گونه دارد. به بیانی روش دلفی برای تحقیقاتی به کار گرفته می شود که ما اطلاعات دقیق و آمار خاصی از مساله و تحقیق نداریم. بنابراین از عده ای خبره در زمینه مساله و تحقیق خود استفاده می کنیم تا به اجماع و نتیجه گیری نهایی برسیم. این روش شامل مراحل متعددی است و صحت اطلاعات نهایی در این شیوه کاملا به میزان تسلط خبرگان بر موضوع مساله و تحقیق وابسته است.

لطفا این مقاله را هم کنید: ویکور چیست؟

تاریخچه روش دلفی

امروزه روش دلفی یکی از شیوه های حل مساله و جمع آوری اطلاعات در رشته های مدیریت و اقتصاد، خصوصا در رشته مدیریت کسب و کار به شمار می رود. این روش ابتدا در بخش تحقیقات نظامی آمریکا به نام RAND (Research & Development) مورد استفاده قرار می گیرد که خلق آن به نام دالکلی و هلمرده در سال 1950 باز می گردد. در نهایت بعد از حدود ده سال این شیوه افشا شده و در سایر رشته ها مورد مصرف قرار گرفته است.

نام گذاری دلفی

دلفی نام معبدی در شهر دلف یونان است. این معبد به الهه آپولون متعلق بوده و کاهنان این معبد به پیش گویی معروف بوده اند. روش دلفی نیز در پی یافتن پاسخ صحیح و اطلاعات درست به شیوه ای پیش گویانه، در خصوص مسائل است، از این رو نام معبد دلفی را بر این روش گذاشته اند.

ساز و کار روش دلفی چگونه است؟

ابتدا افرادی خبره در زمینه مساله خود را انتخاب می کنیم. این که افراد انتخاب شده تا چه حد خبره و دانا هستند بسیار حائز اهمیت است. لذا این گام مهم ترین گام است و باید در انتخاب این گروه دقت عمل زیادی به خرج داد. تعداد اعضا گروه خبرگان می تواند بین پنج تا بیست نفر باشد. سپس پرسشنامه ای را تهیه می کنیم و آن را از نظر ساختار مورد بازبینی قرار می دهیم. این پرسشنامه را به گروه خبرگان ارسال می کنیم. این گروه بدون ذکر نام و نشان خود پرسشنامه را پر می کنند و برای تیم مدیریت و نظارت می فرستند. در این پرسشنامه بخشی وجود دارد که خبرگان سوالات و نکاتی که در پرسشنامه قید نشده اند را می توانند اضافه کنند. بعد تیم نظارت و مدیریت پاسخ های ارسالی را دریافت کرده و مورد بررسی قرار می دهند. نکات و سوالات زائد از دید خبرگان را حذف می کنند و بخش های جدید پیشنهادیِ این اعضا را اضافه می کنند. سپس پرسشنامه ای جدید و با ساختاری حرفه ای تر ایجاد می کنند و مجددا برای اعضا تیم خبرگان می فرستند. در این مرحله مطابق سری قبل خبرگان سوالات را پاسخ می دهند و موارد حذف و اضافه را ذکر می کنند. و در نهایت پاسخ را به طور ناشناس برای گروه ناظر ارسال میکنند. این روش و سیکل آن قدر ادامه پیدا می کند تا نظر خبرگان به یک جمع بندی و اجماع برسد و اطلاعات و نظرهای آن ها همگرا شود.

راهنمای گام به گام استفاده از روش دلفی

گام اول: هدف شما از پژوهش چیست؟

اولین گام در استفاده از روش دلفی، روشن شدن این مطلب است که آیا اهداف شما از پژوهش، سنجش نظرات گوناگون درباره‌ی یک موضوع است یا اینکه می‌خواهید گروه را به سوی یک اتفاق‌نظر سوق دهید. این طبقه‌بندی، در اجرای روش دلفی بسیار مهم است. به‌طور کلی اگر هدف شما ایجاد یک توافق بین اعضاست، ترجیح بر این است که سه دور یا بیشتر طراحی کنید و ترکیب اعضا هم در کل فرایند ثابت باشند. همچنین بسیار مهم است که نرخ پاسخ‌دهی اعضای گروه بالا باشد تا بازخورد لازم به‌دست آید. از سوی دیگر، اگر از روش دلفی به‌عنوان ابزاری برای سنجش نظرات استفاده شود، بایستی دورهای کمتری استفاده کنید.

گام دوم: درباره‌ی ساختار تصمیم‌گیری کنید

گام بعدی، تصمیم‌گیری درباره‌ی تعداد دورهاست تا بر اساس آن بتوان قالب زمانی و مواد اولیه‌ی موردنیاز در پژوهش (مانند نامه به مشارکت‌کنندگان و فرم‌های موافقت) را تعیین کرد. در مواقعی که ادبیات مشخص و واضحی برای طراحی پرسش­نامه در دسترس است و همچنین هدف اصلی یافتن نظرات درباره‌ی یک موضوع باشد، روش دلفی با دو دور مناسب‌ترین گزینه خواهد بود. در حالتی که به‌دنبال یک اتفاق‌نظر هستیم، دورها را تا تحقق این هدف ادامه می‌دهیم. در بیشتر موارد این نتیجه در سه دور و در طول چهار ماه به‌دست می‌آید. به‌طور معمول، در دور اول روش دلفی از پرسش­نامه‌های کمّی استفاده می‌شود، اما حالت بهتر استفاده از پرسش­نامه­‌های کیفی است چرا که وظیفه‌ی اصلی روش دلفی کاوش در حوزه‌های فکری فراتر از ‌باورها و نظرات موجود است.

گام سوم: انتخاب مشارکت‌کنندگان

از آنجا که در روش دلفی، مشارکت‌کنندگان نقش محوری ایفا می‌کنند، بایستی معیارهای شفافی برای انتخاب آنان وجود داشته باشد. تعداد مشارکت‌کنندگان بستگی زیادی به موضوع و همچنین زمان و منابع در دسترس دارد. هرچند ممکن است پژوهش به روش دلفی از هفت نفر تا هزار نفر نیز انجام شود اما گروه‌هایی با ۱۰ تا ۵۰ عضو پیشنهاد می‌­شود.

پژوهشگران همچنین بایستی بتوانند تخصص مشارکت‌کنندگان در ارتباط با موضوع موردنظر را، به‌خوبی مشخص کنند، زیرا در صورت حضور مشارکت‌کنندگانی با دانش، تخصص، سابقه کار و تجربه‌ی ناکافی، بهره‌گیری لازم از روش دلفی میسر نخواهد شد. به‌طور کلی، برای طراحی پرسشنامه‌ی معتبرتر بهتر است که ترکیب مشارکت‌کنندگان متنوع باشد و از افرادی که به‌نظر می‌رسد نظرات متفاوتی دارند نیز دعوت شود. برای جذب افراد جدید می‌توان علاوه بر ارسال ایمیل و نامه، از اعضا درخواست کرد که از افراد مرتبط برای پیوستن به گروه، دعوت نمایند.

گام چهارم: طراحی و توزیع پرسش­نامه‌‌ی دور اول

سعی کنید در پایان پرسش­نامه‌ی دور اول (Q1) از سؤالات باز نیز استفاده کنید، زیرا باعث می‌­شود با تشویق مشارکت‌کنندگان به طوفان ذهنی نتایج بهتری به‌دست بیاید. با توجه به اهداف پژوهش موردنظر، معمولا پرسش­نامه‌ی Q1 را می‌توان بر اساس مرور دقیق ادبیات موجود و نیز مشورت گرفتن از افراد مرتبط طراحی کرد. به‌طور کلی برای تکمیل پرسش­نامه، ۳۰ دقیقه زمان کافی به‌نظر می‌رسد. به‌جای پست کردن پرسش­نامه‌‌ها به افراد، می‌توان از روش آنلاین استفاده کرد.

پس از ارسال پرسش­نامه بایستی پیگیری‌های لازم انجام شود تا همه‌ی افراد به آن پاسخ دهند، چراکه نرخ بالای پاسخ‌دهی به پرسش­نامه، اعتبار تحقیق را افزایش می‌دهد. معمولا نرخ ۷۰ درصد، مشارکت ایدئالی خواهد بود. برقراری تماس‌های منظم با افراد، انعطاف به خرج دادن در مهلت‌ها و ارسال پیام‌های تشکرآمیز به آنان، نرخ مشارکت را بالا می‌برد.

گام پنجم: طراحی و توزیع پرسش­نامه‌‌ی دور دوم

پرسش­نامه دور دوم از ساماندهی داده‌های جمع­آوری شده از پرسش­نامه Q1 به دست می‌آید. در بیشتر اوقات طراحی پرسش­نامه‌ی Q2 زمان‌بر است. همچنین معمولاً در آن از روش‌های کمّی مانند طیف لیکرت یا مقیاس‌های رتبه‌بندی استفاده می‌شود. استفاده از ابزارهای روشمند از قبیل تحلیل محتوای کیفی، یا تحلیل موضوعی، پژوهش را از نظر روش‌شناسی تقویت و معتبرتر می‌کند. علاوه بر این بایستی به اصول طراحی پرسش­نامه نیز به‌خوبی توجه شود و قبل از طراحی نهایی، پرسش­نامه آزمایشی طراحی شود تا موارد مبهم، تکراری و غیردقیق، حذف شوند.

گام ششم: طراحی و توزیع پرسش­نامه‌‌ی دور سوم

در گام بعدی با تحلیل توصیفی داده‌های به‌دست آمده از پاسخ‌های داده شده‌ی افراد، می‌توان پرسش­نامه‌ی دور سوم را ایجاد کرد. پرسشنامه‌ی Q3 از اعضا می‌خواهد که با در نظر داشتن پاسخ گروهیِ به دست آمده از Q2، پاسخ‌های خود را بازبینی کنند و در صورتی که لازم می‌دانند آنها را تغییر بدهند. پیشنهاد می‌شود که در این مرحله درصدهای به­‌دست آمده به افراد بازخورد داده شود و امتیازات کسب شده برای هر مورد، در اختیارشان قرار بگیرد. مزیت این بازخورد این است که یک ابزار دیداری برای تعیین تنوع پاسخ‌ها، و نیز اطلاع از نظر دیگر مشارکت‌کنندگان را برای افراد فراهم می‌سازد.

گام هفتم: تحلیل‌ و انتشار

هم‌زمان با دریافت پرسش­نامه‌ی تکمیل شده Q3، لازم است بررسی شود آیا در آن تغییراتی هم وجود داشته است یا خیر، چرا که در این صورت بایستی داده‌ها دوباره تحلیل شوند. همچنین درصدها، میانه‌ها، میان‌چارکی‌ها، میانگین‌ها و انحراف معیارها نیز محاسبه می‌شوند.

نتایج را می‌توان به روش‌های گوناگونی نمایش داد: مثلا انتشار مواردی که به یک سطح مشخص از توافق جمعی رسیده‌اند، یا فهرست کردن تمام موارد به‌ترتیب میزان توافق جمعی، یا انتشار حوزه‌هایی که بحث ­برانگیز هستند. در پایان یافته‌ها و نتایج خود را در قالب گزارش یا مقاله، در بین همه‌ی طرف‌های مربوط با موضوع ازجمله مشارکت‌کنندگان، منتشر کنید.

می توانید این مقاله را هم مطالعه کنید: الگوی تصمیم گیری

روش دلفی
روش دلفی – تزیسمی

مزایای روش دلفی:

. در این روش هزینه گزافی برای گردآوری اعضا تیم خبرگان صرف نمی شود.
. روش دلفی انعطاف پذیر است و افراد می توانند در هر زمان و مکانی با فراغ بال به پرسش ها پاسخ دهند. در بسیاری از اوقات خبرگان ممکن است در نقاط دوری از یکدیگر باشند و هماهنگ کردن اعضا برای حضور در یک زمان مشخص تا حدی مشکل است. لذا روش دلفی این مساله را حل کرده است.
. در روش دلفی همگرایی به نظر عده خاصی از خبرگان چه به لحاظ تعصب، چه دلایل کاریزماتیک صورت نمی پذیرد. پس ایده و نظر افراد مختص خودشان است و جهتگیری وجود ندارد.

معایب روش دلفی:

. روش استانداردی نیست. از ابتدای امر خبرگان بر اساس معیارهای نه چندان استانداردی گزینش می شوند و در ادامه و سایر مراحل نیز این استاندارد نبودن به چشم می خورد.
. افراد متعهد و کارشناسی را می طلبد که همکاری لازم را به عمل آورند و با دلسوزی کار را پیش ببرند.
. ممکن است ایده ها پختگی لازم را نداشته باشند و نسبت به روش های جمعیِ حضوری عمیق نباشند.
. تعمیم دهی در روش دلفی وجود ندارد و این نیز یک نقص است.
. نظارت کنندگان با اعمال نظر شخصی پاسخ ها را کنترل می کنند و این می تواند تا حدی بکر بودنِ اطلاعات و نظریات خبرگان را تحت تاثیر قرار دهد.
. به جهتِ رو در رو نبودنِ روش، ممکن است برخی از خبرگان دچار ابهام و سختی در پاسخگویی شوند. در این شرایط به طبع پاسخ های چندان روشن و قابل توجهی هم نخواهیم داشت.

مراحل روش دلفی به اختصار:

1. تعیین هدف پژوهش و این که به چه سوالاتی قرار است در نهایت پاسخ دهیم. این مرحله کمک می کند گروه ناظر کمتر به حاشیه کشیده شوند. در واقع یک معیار برای سنجش و کنترل گروه ناظر پدید می آید.
2. تعیین ساختار کلی و زمان بندی های لازم بسیار مهم است. در این مرحله به تعداد دوره های تکرار پرسشگری و زمان بندی مورد نیاز برای دریافت و ارسال اطلاعات پرداخته می شود.
3. تعیین خبرگان و کارشناسان مرحله جدی و حائز اهمیتی است که باید با در نظر گرفتن معیارهای شفافی انجام گیرد. در این گام تخصص و نکات مهمِ مربوط به هر خبره کاملا بررسی و ثبت می گردد.
4. مرحله بعد طراحی و ارسال پرسشنامه ها به خبرگان است. پرسشنامه به صورت تعدادی سوال باز است که معمولا سی دقیقه زمان برای پر کردن آن کافی است. دریافت پاسخ ها باید پیگیری ناظران اجرا همراه باشد.
5. طراحی و ارسال پرسشنامه دور دوم زمان بر تر از مرحله اول است. در این مرحله بر اساس پاسخ های دریافتی از خبرگان در گام پیش، نسخه جدید به دست آمده است. پاسخ سوالات جدید می تواند با استفاده از طیف لیکرت گزینه بندی شود.
6. در این گام و شاید تا دو گام بعد، همچنان مرحله طراحی و ارسال پرسشنامه را داشته باشیم. هر مرحله نسبت به مرحله قبل تر، سوالات و پاسخ ها هدفمندتر، همگراتر و پخته تر می شوند.
7. مرحله تحلیل و انتشار نتایج آخرین حرکت از روش دلفی است. در این نقطه بر اساسِ داده های آماریِ دریافت شده از خبرگان تحلیل های علمی انجام می شود و نتایج نهایی منتشر می گردد. همانطور که پیش تر ذکر شد سوالات توزیع شده در پرسشنامه ها بر اساس طیف لیکرت گزینه بندی شده اند و این امر ما را برای داشتن پاسخ های نسبتا علمی تر و سنجیده تر یاری می کند.

برای هر تحقیق و پژوهشی روش های متعددی را می توان به کار برد. آن چه اهمیت زیادی دارد این است که با توجه به شرایط مساله، بهترین روش حل مساله را به کار ببریم. روشی که هم نتایج مطلوب و مفیدی به ما بدهد و هم با شرایطِ ما برای انجام تحقیق مطابقت داشته باشد. بنابراین اگر مزایای روش دلفی نسبت به معایبش برای ما ارزنده است، و با شرایط حل مساله ما همخوانی دارد، می تواند یکی از بهترین روش های تحقیق در مسیر آینده پژوهی باشد.

فرآیند روش دلفی

ابتدا مجری گروهی از کارشناسان را بر اساس موضوع مورد بررسی انتخاب می‌کند. پس از تایید همه شرکت‌کنندگان، برای هر یک از اعضای گروه پرسشنامه‌ای برای اظهار نظر در مورد موضوع بحث بر اساس نظر شخصی، تجربه یا تحقیقات قبلی ارسال می‌شود.

پرسشنامه‌ها به مجری جلسه بازگردانده می‌شوند تا نظرات را دسته‌بندی کند و گزارشی از نظرات کارشناسان تهیه کند. یک نسخه از گزارش به همراه فرصتی برای اظهار نظر بیشتر برای هر شرکت‌کننده ارسال می‌شود. در پایان هر جلسه، تمام پرسشنامه‌ها به مجری بازگردانده می‌شود تا تصمیم بگیرد که آیا یک دور دیگر لازم است یا نتایج برای انتشار آماده هستند. دورها را می‌توان تا رسیدن به توافق تکرار کرد.

1. موضوع و هدف را مشخص کنید.

مهم است مسئله‌ای را که می‌خواهید حل کنید و چیزی را که می‌خواهید با استفاده از روش دلفی به آن برسید، تعریف کنید. مطمئن شوید که می‌دانید چه چیزی را می‌خواهید پیش‌بینی کنید.

۲. گروهی از کارشناسان و یک مجری را انتخاب کنید.

کارشناسان می‌توانند افراد داخل یا خارج سازمان باشند. مجری باید موضعی بی‌طرف داشته باشد و فردی با تجربه در زمینه تحقیق و جمع‌آوری داده‌ها باشد.

مجری
(تسهیل کننده) یا مجری یک عنصر کلیدی در روش دلفی است. این مسئولیت اوست که پروژه مورد نظر را درک کند، ابزارهای مناسب را به کار گیرد، کارشناسان را استخدام کند، اندازه و ترکیب گروه مناسب را بداند، دانش و نظرات مناسب را از کارشناسان جمع‌آوری کند، تفکر خلاق کارشناسان را تسهیل ‌کند، پاسخ‌های متنوع آنها را جمع‌آوری، ترکیب (هم از نظر کیفی و هم کمی) و مجدداً توزیع کند و همه این کارها را به شیوه‌ای مؤثر و به‌موقع انجام دهد. بنابراین، مجموعه مهارت‌های تسهیل کننده برای روش دلفی به اندازه تمام جنبه‌های دیگر این روش مهم است. با توجه به جهت‌گیری‌هایی که معمولاً در تصمیم‌گیری وجود دارند، مهارت‌های مجری نباید نادیده گرفته شود.

یکی از جهت‌گیری‌هایی مجری که به ‌عنوان یک مشکل بالقوه در روش دلفی شناخته شده است، اعمال نظر خود در فرآیند تحلیل و بازپخش نظرات است. یک راه حل برای مقابله با این جهت‌گیری‌ها، استفاده از چک لیست‌های استاندارد برای طبقه‌بندی پاسخ‌های کارشناسان است.

کارشناسان
پیشنهادهایی برای انتخاب گروه کارشناسان وجود دارد:

. از کارشناسان با حوزه دانش مناسب استفاده کنید.
. از کارشناسان با دیدگاه‌های ناهمگن استفاده کنید.
. بین ۵ تا ۲۰ متخصص را انتخاب کنید.

۳. پرسشنامه دور اول را پخش کنید.

مجری اولین پرسشنامه را در اختیار کارشناسان قرار می‌دهد. نوع سؤالات دور اول معمولاً باز هستند، زیرا به کارشناسان اجازه می‌دهد تا با طوفان فکری ایده‌های خود را مطرح کنند. مجری تمام پاسخ‌های پرسشنامه را جمع‌آوری می‌کند و گزارش خلاصه‌ای از پاسخ‌ها را در اختیار کارشناسان قرار می‌دهد. در گزارش، هویت کارشناسان ناشناس می‌ماند تا آنها را تشویق کند که نظرات خود را آزادانه بیان کنند.

۴. پرسشنامه دور دوم را پخش کنید.

پرسشنامه دور دوم باید با تحلیل پاسخ‌های دور اول ایجاد شود. هر گونه شباهت بین پاسخ‌ها را شناسایی کنید و محتوای نامربوط را حذف کنید، تا پرسشنامه دوم بتواند به سمتی رود که بین کارشناسان اتفاق نظر به وجود بیاید.

هنگامی که کارشناسان به پرسشنامه دوم پاسخ می‌دهند، ممکن است نظراتشان ثابت بماند یا پس از مطالعه خلاصه گزارش دور اول و درک و تفسیر نظرات سایر کارشناسان، آن را تغییر دهند. پس از تکمیل پرسشنامه دوم، مجری خلاصه گزارش دوم را در اختیار کارشناسان قرار می‌دهد.

۵. پرسشنامه دور سوم را پخش کنید.

با همان ایده دور دوم به دور سوم بروید. پرسشنامه سوم باید با تحلیل پاسخ‌های پرسشنامه دوم ایجاد شود. کارشناسان بر اساس نظرات خود از گزارش خلاصه پاسخنامه در نوبت دوم به پرسشنامه سوم پاسخ خواهند داد.

می‌توانید به این کار ادامه دهید و وارد دورهای بعدی بشوید یا اگر احساس می‌کنید که کارشناسان به توافق کافی رسیده‌اند، در همین مرحله توقف کنید.

1 دیدگاه برای “روش دلفی”

  1. بازتاب: پیش بینی روش دلفی: تعریف و نحوه استفاده از آن - تزیسمی

یک دیدگاه ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *